کشت برنج، با وجود اهمیت اقتصادی و غذایی، نقش قابل‌ توجهی در محیط زیست دارد. این گیاه نیمه‌آبی نیازمند آب فراوان است و مدیریت منابع طبیعی در کشاورزی برنج اهمیت حیاتی دارد.

ایران نیز که دچار کم‌آبی است، به این ضرورت توجه دارد و بر همین مبنا، سالانه برنج نیمه‌آماده را وارد کرده و در کارخانه‌ها فرآوری می‌کند. این امر به کاستن از مصرف بالای آب کمک می‌کند.

این یادداشت به بررسی تأثیرات زیست‌محیطی برنج، چالش‌ها و راهکارهای پایدار می‌پردازد.

مصرف آب و منابع طبیعی

برنج نسبت به سایر غلات، بیشترین نیاز آبی را دارد؛ به طور متوسط برای تولید یک کیلوگرم برنج، حدود ۲۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود. روش‌های سنتی غرقاب کردن شالیزارها، علاوه بر مصرف بالای آب، تأثیرات زیر را دارد:

کاهش سطح آب‌های زیرزمینی در مناطق خشک.

نیاز به مدیریت دقیق منابع آب برای حفظ کشاورزی پایدار.

راهکارهایی مانند کشت برنج بدون غرقاب کامل، استفاده از سیستم‌های قطره‌ای و مدیریت زمان‌بندی آبیاری می‌تواند مصرف آب را کاهش دهد.

انتشار گازهای گلخانه‌ای

شالیزارهای غرقابی تولید متان می‌کنند که یکی از گازهای گلخانه‌ای قوی است. مطالعات نشان داده‌اند که شالیزارهای سنتی حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از انتشار متان کشاورزی را تشکیل می‌دهند.

راهکارهای کاهش انتشار گازها:

مدیریت آب (Alternate Wetting and Drying)

استفاده از ارقام مقاوم و زودرس

بهینه‌سازی مصرف کود نیتروژنه

خاک و کیفیت زمین

کشاورزی برنج باعث تغییر ویژگی‌های خاک می‌شود:

غرقاب کردن خاک باعث کاهش اکسیژن و تغییر بافت میکروبی می‌شود.

استفاده نامناسب از کودهای شیمیایی موجب شوری، اسیدی شدن و آلودگی خاک می‌شود.

کشت پایدار برنج شامل تدوین برنامه‌های تناوب کشت و استفاده از کودهای آلی و زیستی است.

تنوع زیستی

شالیزارها زیستگاه گونه‌های جانوری و گیاهی متنوعی هستند:

پرندگان آبزی، دوزیستان و حشرات

برخی گونه‌ها از طریق اکوسیستم شالیزار محافظت می‌شوند

با این حال، کاهش شالیزارها و استفاده بیش‌ازحد از سموم می‌تواند تنوع زیستی را تهدید کند.

بازیافت ضایعات برنج

سبوس و پوسته برنج می‌تواند به خوراک دام، کود و تولید انرژی زیستی تبدیل شود.

بازیافت ضایعات کاهش آلودگی و حفظ منابع طبیعی را ممکن می‌سازد.

جمع‌بندی

کشاورزی برنج، هم فرصتی برای تأمین غذا و هم چالشی برای محیط زیست است. با روش‌های پایدار، مدیریت منابع و نوآوری در تکنولوژی می‌توان اثرات منفی را کاهش داد و کشاورزی برنجی پایدار را تحقق بخشید. از سوی دیگر، وارد کردن برنج از کشورهای پرآب و فراوری آن در کشور ما، می‌تواند در خدمت محیط زیست پایدار نیز باشد.

📌برخی از منابع این یادداشت:

FAO (2018). Rice and Environment.

IRRI (International Rice Research Institute) – Sustainability in Rice Production.

Neue, H.-U. (1997). Methane Emission from Rice Fields.